Sacrum – co to znaczy? Definicja i przykłady

Pewnie nieraz czułeś, że pewne miejsca albo chwile wymagają ciszy i powagi, choć nikt tego nie nakazuje. Właśnie to doświadczenie opisuje pojęcie sacrum, które wraca na lekcjach języka polskiego, historii sztuki i religioznawstwa.

Sacrum: definicja i pochodzenie słowa

Łacińskie sacrum znaczy tyle co rzecz święta, poświęcona bóstwu. W religioznawstwie sferą sacrum nazywamy obszar rzeczywistości uznany za święty, wyodrębniony z codzienności i objęty zakazami oraz rytuałami.

Przeciwieństwem jest profanum, czyli świat świecki. To właśnie napięcie między sacrum i profanum porządkuje religijną wizję świata: coś jest święte dlatego, że zostało oddzielone od tego, co zwyczajne.

Znaczenie sacrum najlepiej widać właśnie w zestawieniu z profanum, czyli sferą codzienną, świecką i pozbawioną charakteru religijnego.

Przeczytaj również: Profanum – definicja i przykłady

Kto wprowadził pojęcie sacrum do nauki

Rudolf Otto i numinosum

Niemiecki teolog Rudolf Otto opisał doświadczenie religijne jako spotkanie z numinosum: tajemnicą jednocześnie budzącą grozę i przyciągającą. Świętość nie daje się więc sprowadzić do reguł moralnych, bo jest przede wszystkim przeżyciem, którego nie sposób w pełni wyrazić słowami.

Mircea Eliade i hierofania

Rumuński religioznawca Mircea Eliade wprowadził pojęcie hierofanii, czyli objawienia się świętości w zwykłym przedmiocie, miejscu lub czasie. Kamień pozostaje kamieniem, ale dla wierzącego staje się czymś zupełnie innym.

Tak powstaje przestrzeń sakralna, będąca dla człowieka religijnego środkiem świata. W antropologii i religioznawstwie sacrum bada się więc nie jako cechę rzeczy, lecz jako sposób, w jaki wspólnota nadaje jej znaczenie.

Sacrum: przykłady

Oto przykłady sfery sacrum (sfery świętości, niesamowitości i duchowości, przeciwstawianej sferze profanum):

Miejsca święte: kościoły, cerkwie, meczety, synagogi, świątynie, Góra Synaj, Mekka, Watykan, święte gaje.
Obiekty i przedmioty: Biblia, Koran, Tora, krzyż, kielich mszalny, relikwie, ikony, talizmany.
Osoby i postacie: Bóg, święci, prorocy, kapłani, szamani, Dalajlama.
Czas i wydarzenia: święta religijne (np. Bożego Narodzenia, Ramadan, Jom Kippur), czas modlitwy, medytacji lub rytuału.
Rytuały i obrzędy: chrzest, ślub religijny, pogrzeb, eucharystia, modlitwa, post.
Pojęcia i wartości: zbawienie, łaska, grzech, tabu, absolut, oświecenie.

Sacrum w kulturze i literaturze

W kulturze i sztuce sacrum objawia się w chorale gregoriańskim, w ikonie i w architekturze katedry, której wysokość i światło mają kierować wzrok ku górze. W literaturze polskiej wyraźnie widać je w Bogurodzicy, w hymnach Kochanowskiego, w Dziadach części II oraz w poezji ks. Jana Twardowskiego.

Sacrum w literaturze często wyrażane jest za pomocą symboli, których znaczenie trzeba odczytywać w kontekście całego utworu.

Przeczytaj również: Symbol w literaturze – czym jest i jak go rozpoznać?

Rozpoznanie sfery sacrum może być również ważnym elementem interpretacji tekstu poetyckiego, szczególnie gdy utwór odwołuje się do religii, duchowości lub transcendencji.

Zobacz także: Jak pisać interpretację utworu na maturze?

Sacrum poza religią

Współcześnie mówi się też o sacrum świeckim: o miejscach pamięci, symbolach narodowych czy chwilach traktowanych z powagą, choć pozbawionych odniesienia do bóstwa. Ten sam mechanizm wyodrębniania tego, co wyjątkowe, działa więc również w kulturze zeświecczonej.

Sposób przedstawiania sacrum zmieniał się wraz z epokami literackimi, dlatego warto znać również szerszy kontekst historyczny i kulturowy omawianych utworów.

Przeczytaj również: Epoki literackie – poradnik

Sacrum na maturze z języka polskiego

Jeśli sacrum i profanum wciąż mylą Ci się przy analizie wiersza lub innego utworu, korepetycje z języka polskiego w Instytucie Korepetycji pomogą uporządkować teorię i przećwiczyć ją na konkretnych tekstach.

Zajęcia są dostępne również jako korepetycje online, a osoby przygotowujące się do egzaminu mogą skorzystać z przygotowania do matury z języka polskiego.

Sprawdź nasze korepetycje:

FAQ

Co to jest sacrum?

To sfera świętości: miejsca, przedmioty, osoby i czas wyłączone z codzienności i traktowane z czcią.

Czym różni się sacrum od profanum?

Sacrum obejmuje to, co święte i objęte rytuałem, profanum to zwykła, codzienna rzeczywistość świecka.

Jakie są przykłady sacrum?

Świątynia, ołtarz, cmentarz, Biblia, ikona, sakramenty oraz czas świąt religijnych.