Pewnie nieraz zastanawiałeś się, dlaczego bohater wyruszający w podróż wzrusza tak samo w micie o Odyseuszu, w baśni i w filmie science fiction. Odpowiedzią jest archetyp, czyli pierwotny wzorzec, który wciąż powraca w kulturze i tradycji.
Archetyp: definicja
Archetyp to uniwersalny, pierwotny obraz lub wzorzec zachowań i postaci, powtarzający się w mitach, literaturze i snach różnych kultur. Samo słowo pochodzi od greckiego archetypon, czyli pierwowzór. Pojęcie funkcjonowało już u Platona jako idea wzorcza, ale współczesne znaczenie nadała mu psychologia.
Archetypy są silnie związane z symboliką, ponieważ podobne obrazy i znaczenia mogą powracać w utworach pochodzących z różnych epok i kultur.
Przeczytaj również: Symbol w literaturze – czym jest i jak go rozpoznać?
Archetypy według Junga
Nieświadomość zbiorowa
Teorię archetypów stworzył Carl Gustav Jung, twórca psychologii analitycznej. Uznał, że poza indywidualną nieświadomością istnieje nieświadomość zbiorowa: wspólny wszystkim ludziom zasób symboli uniwersalnych, odziedziczony wraz z doświadczeniem gatunku.
Archetypy to właśnie jej treści, które ujawniają się w mitologii, baśni i marzeniach sennych. Sam archetyp jest pusty jak forma odlewnicza, a wypełnia go dopiero konkretna kultura.
Najważniejsze archetypy osobowości
Jung opisał między innymi:
- personę, czyli maskę noszoną wobec innych
- cień, w którym gromadzi się wyparta część psychiki ludzkiej
- animę i animusa, czyli pierwiastek żeński w mężczyźnie i męski w kobiecie
Archetypowe postacie rzadko występują w czystej formie i zwykle mieszają się ze sobą.
Archetypy: przykłady w literaturze i kulturze
Archetyp bohatera opisał Joseph Campbell w schemacie podróży bohatera: wezwanie, próba, powrót z darem. Widać go u Odyseusza i Gilgamesza, w Konradzie Wallenrodzie i w Gwiezdnych wojnach.
Inne przykłady to archetyp matki, obecny w Marii Pannej i w Niobe, mędrca-przewodnika, ofiary, buntownika oraz wędrowca. Rozpoznanie archetypu w lekturze pozwala połączyć teksty z odległych epok jednym pojęciem.
Rozpoznawanie archetypów ułatwia również dostrzeganie motywów, które powracają w literaturze niezależnie od epoki i konkretnego utworu.
Zobacz także: Najważniejsze motywy literackie, jakie pojawiają się na maturze z języka polskiego
Archetyp a stereotyp
Archetyp to głęboki, otwarty wzorzec, który każda epoka wypełnia własną treścią. Stereotyp jest uproszczonym i zwykle wartościującym sądem o grupie. Pierwszy porządkuje wyobraźnię i wpływa na zachowanie człowieka, podsuwając mu gotowe role, drugi ją zubaża.
Archetyp warto również odróżnić od toposu, czyli utrwalonego w tradycji obrazu lub motywu, który może powracać w literaturze i kulturze różnych epok.
Przeczytaj również: Topos – co to jest? Definicja i przykłady
Właściwe rozpoznanie archetypu może stać się dobrym punktem wyjścia do interpretacji utworu i budowania argumentacji opartej na kontekstach kulturowych.
Przeczytaj również: Jak pisać interpretację utworu na maturze?
Archetyp na maturze z języka polskiego
Jeśli rozpoznawanie archetypów i motywów w lekturach sprawia Ci trudność, korepetycje z języka polskiego w Instytucie Korepetycji pomogą przećwiczyć je na konkretnych tekstach i nauczyć się wykorzystywać takie konteksty w argumentacji.
Zajęcia są dostępne również jako korepetycje online, a osoby przygotowujące się do egzaminu mogą skorzystać z przygotowania do matury z języka polskiego. Dobry korepetytor pokaże, jak przekuć taką obserwację w mocny argument w rozprawce.
Sprawdź nasze korepetycje:
- przygotowanie do egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego
- korepetycja matematyka online
- korepetycje angielski online
- korepetycje fizyka online
- korepetycje chemia online
- korepetycje matematyka matura online
- korepetycje chemia rozszerzona online
FAQ
Co to jest archetyp?
To uniwersalny wzorzec postaci, sytuacji lub symbolu, powracający w kulturze i, według Junga, obecny w nieświadomości zbiorowej.
Kto stworzył teorię archetypów?
Carl Gustav Jung, szwajcarski psychiatra i twórca psychologii analitycznej.
Jakie są przykłady archetypów?
Bohater, Matka, Mędrzec, Cień, Trickster, buntownik oraz wędrowiec.
