Topos - co to jest? Definicja i przykłady

Pewnie nie raz zauważyłeś, że ten sam obraz wraca w literaturze przez tysiące lat: życie jako wędrówka, świat jako teatr, marność wszystkiego. Takie utrwalone obrazy nazywamy toposami i bez nich trudno zrozumieć kulturę europejską.

Topos: definicja i znaczenie

Topos to stały, utrwalony w tradycji obraz, motyw lub formuła, powtarzająca się w literaturze i sztuce różnych epok.

Greckie topos znaczy miejsce, a łaciński odpowiednik locus communis tłumaczymy jako miejsce wspólne. Pojęcie wywodzi się z retoryki: u Arystotelesa topika była zbiorem gotowych schematów argumentacyjnych, z których mówca czerpał na etapie inwencji retorycznej.

Topos był więc najpierw narzędziem perswazji, a figura retoryczna i argument miały to samo źródło co późniejszy obraz literacki. Z czasem znaczenie przesunęło się z argumentacji i erystyki ku literaturze antycznej i nowożytnej.

Najważniejsze toposy literackie

Vanitas i homo viator

Topos vanitas, czyli marności, wywodzi się z Księgi Koheleta i przypomina o przemijaniu wszystkiego, co doczesne. Rozkwitł w baroku, w martwych naturach z czaszką i klepsydrą oraz w sonetach Sępa-Szarzyńskiego.
Topos homo viator ukazuje człowieka jako wędrowca, a życie jako podróż do wieczności. Odnajdziemy go w Boskiej komedii i w licznych utworach romantycznych.

Arkadia i theatrum mundi

Topos Arkadii to obraz krainy szczęśliwej, prostej i zgodnej z naturą, znany z Bukolik Wergiliusza, z Pieśni świętojańskiej Kochanowskiego i z Soplicowa.
Topos theatrum mundi przedstawia świat jako scenę, a ludzi jako aktorów grających wyznaczone role. Do stałego repertuaru należą też ubi sunt, exegi monumentum, deus artifex oraz topos exordialny, czyli utrwalona formuła wstępu, w której autor podkreśla skromność własnych sił.

Toposy w literaturze polskiej i średniowiecznej

Średniowiecze upodobało sobie danse macabre, ars moriendi i motyw marności, widoczne w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W literaturze polskiej wracają zwłaszcza Arkadia, homo viator i vanitas, od Kochanowskiego przez Mickiewicza po Miłosza.

Przeczytaj również: Epoki literackie – poradnik

Topos, motyw i archetyp

Motyw literacki jest pojęciem najszerszym i oznacza każdy powtarzalny element świata przedstawionego.

Topos to motyw utrwalony w konkretnej tradycji kulturowej, wraz z przypisanym mu sensem i obrazowaniem.
Archetyp działa głębiej, bo należy do sfery psychiki i wyobraźni zbiorowej, a topos jest jego kulturową realizacją.

Po co znać toposy?

Rozpoznanie toposu natychmiast osadza utwór w tradycji i podpowiada kierunek interpretacji. To także wygodne narzędzie na maturze, bo pozwala jednym pojęciem połączyć teksty z odległych epok.

Zobacz także: Najważniejsze motywy literackie, jakie pojawiają się na maturze z języka polskiego

Toposy na maturze z języka polskiego

Jeśli toposy mylą Ci się z motywami i symbolami, korepetycje z języka polskiego w Instytucie Korepetycji pomogą uporządkować teorię i przećwiczyć rozpoznawanie toposów w konkretnych utworach.

Zajęcia są dostępne również jako korepetycje online, a osoby przygotowujące się do egzaminu mogą skorzystać z przygotowania do matury z języka polskiego. Dzięki temu łatwiej wykorzystać topos jako kontekst podczas analizy tekstu i pisania wypracowania.

Sprawdź nasze korepetycje:

FAQ

Co to jest topos?

To utrwalony w tradycji obraz lub motyw, powracający w literaturze i sztuce wielu epok, na przykład vanitas czy Arkadia.

Czym różni się topos od motywu?

Motyw to każdy powtarzalny element utworu, a topos jest motywem trwale zakorzenionym w kulturze i niosącym ustalone znaczenie.

Jakie toposy występują w literaturze polskiej?

Najczęściej vanitas, homo viator, Arkadia, theatrum mundi, ubi sunt oraz exegi monumentum.

Topos – co to jest? Definicja i przykłady