Pewnie nieraz zadałeś sobie pytanie, czy sztuka ma odbijać rzeczywistość jak lustro, czy raczej tworzyć własny świat. Grecy stawiali je już dwa i pół tysiąca lat temu, a odpowiedź kryje się w jednym pojęciu: mimesis.
Mimesis: definicja i znaczenie
Mimesis to greckie słowo oznaczające naśladownictwo. W teorii literatury i estetyce mimesis oznacza zasadę, według której dzieło sztuki przedstawia rzeczywistość, odwzorowując ją lub twórczo przekształcając.
Pojęcie wywodzi się z filozofii sztuki starożytnej Grecji i przez wieki było najważniejszą kategorią poetyki, wyznaczając granicę między wiernym odwzorowaniem rzeczywistości a swobodą twórcy.
Mimesis u Platona i Arystotelesa
Platon: cień cienia
Platon oceniał naśladowanie surowo. Skoro rzeczy widzialne są jedynie odbiciem idei, to sztuka odwzorowująca te rzeczy staje się kopią kopii i oddala nas od prawdy. Dlatego w Państwie ograniczał rolę poetów, widząc w nich raczej zagrożenie niż przewodników.
Arystoteles: naśladowanie tego, co możliwe
Arystoteles w Poetyce odwrócił tę ocenę. Uznał naśladowanie za naturalną skłonność człowieka i źródło poznania oraz przyjemności. Sztuka nie kopiuje faktów, lecz pokazuje to, co prawdopodobne i konieczne, dlatego poezja jest bardziej filozoficzna niż historia. Reprezentacja artystyczna zyskała w ten sposób własną wartość poznawczą.
Poglądy Platona i Arystotelesa na sztukę wynikają z szerszych założeń ich filozofii, dlatego warto znać także podstawowe idee najważniejszych myślicieli starożytnej Grecji.
Przeczytaj również: Filozofia antyczna – najważniejsze idee i kierunki
Mimesis a diegesis
Grecy odróżniali mimesis od diegesis. Mimesis to bezpośrednie ukazywanie, czyli scena i dialog, w których bohaterowie mówią sami. Diegesis to opowiadanie, w którym pośredniczy narrator. Właśnie dlatego mimetyzm najpełniej realizuje się w teatrze i dramacie, gdzie akcja rozgrywa się na oczach widza, a iluzja rzeczywistości jest najsilniejsza.
Mimesis w Antygonie Sofoklesa
W Antygonie Sofoklesa zasada mimesis występuje w sposób kluczowy dla całej tragedii antycznej. Zaprezentowany konflikt racji: boskich praw reprezentowanych przez Antygonę oraz ludzkich dekretów utożsamianych przez Kreona, nie jest zwykłym, abstrakcyjnym sporem, lecz prawdopodobnym i koniecznym odzwierciedleniem uniwersalnych dylematów moralnych człowieka.
Sofokles ogranicza rolę opowiadania (diegesis) na rzecz bezpośredniego działania i dialogu (mimesis), co pozwala widzowi śledzić starcie bohaterów „tu i teraz”.
Zgodnie z koncepcją Arystotelesa, takie mimetyczne przedstawienie rzeczywistości pozwalać miało widzom na pełne przeżycie lęku i litości, doprowadzając ich do katharsis – oczyszczenia emocjonalnego, które stanowiło najwyższy cel antycznego dramatu.
Znajomość przebiegu wydarzeń w tragedii Sofoklesa ułatwia dostrzeżenie, w jaki sposób konflikt Antygony i Kreona realizuje zasady antycznego dramatu.
Zobacz także: Antygona – plan wydarzeń
Mimesis w literaturze i sztuce
Zasada mimesis wróciła z całą mocą w renesansie, który uczynił z antycznej poetyki obowiązujący wzór, oraz w dziewiętnastowiecznym realizmie, w którym powieść miała być zwierciadłem obyczajów.
W malarstwie odpowiadała jej perspektywa i dążenie do złudzenia oka. Awangarda XX wieku zakwestionowała ten model, przypominając, że fikcja literacka rządzi się własnymi prawami i nie musi udawać świata.
Sposób rozumienia naśladowania rzeczywistości zmieniał się wraz z kolejnymi epokami i dominującymi w nich koncepcjami literatury oraz sztuki.
Przeczytaj również: Epoki literackie – poradnik
Mimesis w psychologii: teoria Girarda
W innym kierunku poszedł René Girard z teorią pragnienia mimetycznego: pożądamy tego, czego pragną inni. Naśladownictwo staje się wtedy źródłem rywalizacji i konfliktu, a mimesis z kategorii estetycznej zmienia się w mechanizm opisujący ludzkie relacje.
Mimesis na maturze z języka polskiego
Jeśli teoria literatury wydaje Ci się abstrakcyjna, korepetycje z języka polskiego w Instytucie Korepetycji pomogą przełożyć takie pojęcia jak mimesis na konkretne przykłady z lektur.
Zajęcia są dostępne również jako korepetycje online, a osoby przygotowujące się do egzaminu mogą skorzystać z przygotowania do matury z języka polskiego. Dzięki temu łatwiej wykorzystać pojęcia z teorii literatury podczas analizy tekstów i pisania wypracowania.
Sprawdź nasze korepetycje:
- przygotowanie do egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego
- korepetycja matematyka online
- korepetycje angielski online
- korepetycje fizyka online
- korepetycje chemia online
- korepetycje matematyka matura online
- korepetycje chemia rozszerzona online
FAQ
Co to jest mimesis?
To zasada naśladowania rzeczywistości przez sztukę, sformułowana w filozofii starożytnej Grecji.
Jak Arystoteles rozumiał mimesis?
Jako twórcze przedstawianie tego, co prawdopodobne i konieczne, a nie wierne kopiowanie pojedynczych faktów.
Czym różni się mimesis od diegesis?
Mimesis to bezpośrednie pokazywanie zdarzeń, na przykład w dialogu dramatu, a diegesis to relacja podana przez narratora.
